Quy hoạch không gian ngầm đô thị đang trở thành hướng phát triển quan trọng trong bối cảnh quỹ đất đô thị ngày càng hạn chế. Việc khai thác không gian dưới mặt đất góp phần mở rộng hạ tầng, tổ chức giao thông và nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại các đô thị hiện đại.
Quá trình đô thị hóa đặt ra áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật và không gian công cộng. Trong khi diện tích đất xây dựng có giới hạn, nhu cầu phát triển các công trình phục vụ dân cư và hoạt động kinh tế tiếp tục gia tăng.
Trước thực tế đó, quy hoạch không gian ngầm đô thị được xem là giải pháp mở rộng khả năng khai thác không gian theo chiều sâu. Tuy nhiên, phát triển công trình ngầm không đơn thuần là đưa các hạng mục xuống dưới mặt đất mà đòi hỏi nghiên cứu kỹ lưỡng về quy hoạch, địa chất, dữ liệu hiện trạng và khả năng kết nối hạ tầng.
Vì sao đô thị cần phát triển không gian ngầm?
Tại các đô thị có mật độ xây dựng cao, việc mở rộng hệ thống giao thông và công trình công cộng trên mặt đất thường gặp nhiều hạn chế. Không gian ngầm mở ra khả năng bố trí thêm các chức năng đô thị mà không cần gia tăng tương ứng diện tích chiếm đất trên bề mặt.
Phát triển không gian ngầm còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống giao thông hiện hữu, bổ sung diện tích đỗ xe và tạo điều kiện tổ chức các công trình hạ tầng kỹ thuật.
Đặc biệt, khi được nghiên cứu ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, không gian ngầm có thể kết nối với các khu chức năng, công trình giao thông và hệ thống kỹ thuật, tạo thêm dư địa phát triển cho đô thị.
Không gian ngầm đô thị gồm những loại công trình nào?
Tuyến cống ngầm lớn nhất TP HCM dài 8 km (nguồn: tinnhanhchungkhoan.vn)
Không gian ngầm đô thị bao gồm nhiều loại công trình với chức năng và yêu cầu kỹ thuật khác nhau.
- Công trình giao thông ngầm: Đường sắt đô thị, đường hầm giao thông, lối đi bộ và nhà ga ngầm.
- Công trình công cộng ngầm: Bãi đỗ xe, không gian thương mại và các khu vực dịch vụ dưới mặt đất.
- Hạ tầng kỹ thuật ngầm: Hệ thống cấp thoát nước, điện lực, viễn thông, hào và tuy nen kỹ thuật.
- Phần ngầm của công trình xây dựng: Tầng hầm, không gian kỹ thuật và các khu vực phụ trợ.
Mỗi loại công trình có yêu cầu riêng về độ sâu, phạm vi xây dựng, kết cấu và điều kiện vận hành. Vì vậy, quy hoạch cần xác định rõ chức năng, vị trí và mối liên hệ giữa các công trình.
Những nguyên tắc cần lưu ý khi quy hoạch không gian ngầm
Quy hoạch không gian ngầm cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với cấu trúc phát triển đô thị trên mặt đất và điều kiện tự nhiên của từng khu vực.
Trước hết, việc khảo sát địa chất công trình, địa chất thủy văn và hiện trạng hạ tầng là cơ sở để xác định khả năng xây dựng, độ sâu và phạm vi khai thác phù hợp.
Tiếp theo, cần tổ chức phân tầng không gian theo chức năng, xác định vị trí các tuyến giao thông, đường ống kỹ thuật, công trình công cộng và hành lang bảo vệ.
Bên cạnh đó, phương án quy hoạch phải xem xét khả năng đấu nối, tiếp cận, phòng cháy chữa cháy, thoát hiểm, chống thấm và bảo trì. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tính an toàn và khả năng khai thác công trình.
Xem thêm: Hệ thống thoát nước đô thị là gì? Giải pháp quản lý và chống ngập hiệu quả
Không gian ngầm giúp tối ưu quỹ đất đô thị như thế nào?
(nguồn: baolamdong.vn)
Quy hoạch không gian ngầm giúp mở rộng khả năng khai thác quỹ đất theo chiều sâu, giảm áp lực sử dụng không gian trên mặt đất, đặc biệt tại các khu vực đô thị có mật độ xây dựng cao.
Việc bố trí bãi đỗ xe, tuyến giao thông và các công trình dịch vụ dưới lòng đất tạo điều kiện dành thêm diện tích trên mặt đất cho cây xanh, quảng trường, đường đi bộ và các tiện ích công cộng, góp phần cải thiện cảnh quan và chất lượng sống đô thị.
Bên cạnh đó, tổ chức hệ thống cấp thoát nước, điện lực, viễn thông trong các hành lang kỹ thuật ngầm giúp sử dụng không gian hợp lý, hạn chế chồng chéo hạ tầng và thuận lợi hơn cho công tác quản lý, bảo trì.
Tuy nhiên, hiệu quả khai thác cần được cân nhắc trên cơ sở điều kiện địa chất, chi phí đầu tư và khả năng kết nối giữa các công trình ngầm với hạ tầng trên mặt đất.
Thách thức trong phát triển không gian ngầm tại đô thị Việt Nam
Tại Việt Nam, nhu cầu phát triển không gian ngầm ngày càng rõ nét, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, nơi quỹ đất trung tâm hạn chế, mật độ xây dựng cao và áp lực giao thông ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, việc triển khai các công trình ngầm vẫn đối mặt với nhiều khó khăn.
Một trong những thách thức đáng chú ý là hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm đã hình thành qua nhiều giai đoạn, với mạng lưới cấp thoát nước, điện lực và viễn thông đan xen phức tạp. Dữ liệu hiện trạng chưa được quản lý tập trung, gây khó khăn cho công tác khảo sát, xác định vị trí công trình và tổ chức thi công.
Bên cạnh đó, việc xây dựng công trình ngầm tại các khu vực đô thị hiện hữu còn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện địa chất, nước ngầm, mật độ công trình lân cận và chi phí đầu tư lớn. Quá trình triển khai đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị quản lý quy hoạch, giao thông và hạ tầng kỹ thuật nhằm hạn chế xung đột, bảo đảm an toàn và tránh ảnh hưởng đến hoạt động đô thị.
Dự án tuyến metro Nhổn – ga Hà Nội (nguồn: thanhnien.vn)
Thực tế triển khai đoạn ngầm tuyến metro Nhổn – ga Hà Nội cho thấy việc di dời hạ tầng kỹ thuật phải thực hiện song song với thi công trong điều kiện mặt bằng chật hẹp, đồng thời duy trì giao thông đô thị. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dữ liệu hiện trạng, ứng dụng công nghệ khảo sát và tăng cường phối hợp giữa các đơn vị ngay từ giai đoạn quy hoạch.
Xem thêm: Cơ sở dữ liệu quy hoạch là gì? Vai trò của GIS trong quản lý quy hoạch đô thị
Hướng nghiên cứu của AIST đối với quy hoạch và hạ tầng ngầm
Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, xây dựng, quy hoạch và phát triển đô thị, Viện Khoa học và Công nghệ AIST định hướng quan tâm đến các giải pháp ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu, tổ chức và quản lý không gian đô thị.
Đối với quy hoạch không gian ngầm, hướng tiếp cận được chú trọng là khai thác dữ liệu khảo sát, xây dựng cơ sở dữ liệu hạ tầng và nghiên cứu khả năng ứng dụng GIS, BIM trong mô hình hóa, phân tích không gian và phối hợp các hệ thống kỹ thuật.
Việc kết hợp dữ liệu không gian với thông tin công trình có thể hỗ trợ nhận diện xung đột hạ tầng, đánh giá phương án bố trí và cung cấp cơ sở kỹ thuật cho các quyết định quy hoạch.
Quy hoạch không gian ngầm đô thị vì vậy cần được tiếp cận như một phần quan trọng của chiến lược phát triển đô thị hiện đại, trong đó dữ liệu, công nghệ và nghiên cứu kỹ thuật đóng vai trò nền tảng.
Thông qua định hướng nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ, AIST hướng tới đóng góp các giải pháp hỗ trợ công tác quy hoạch, xây dựng và quản lý hạ tầng đô thị theo hướng hiệu quả, an toàn và bền vững.
