Giải pháp quản lý lưu vực sông toàn diện nhằm hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Tác giả: PGS. TS NGUYỄN HỒNG TIẾN – Uỷ viên HĐKH Viện AIST – Nguyên Cục trưởng Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng).
1. Tư duy mới: Quản lý theo thực thể lưu vực
Trong quản trị tài nguyên nước hiện đại, tư duy quản lý theo thực thể lưu vực đánh dấu bước chuyển quan trọng khi không còn xem sông ngòi là những đơn vị địa lý rời rạc, mà là một hệ thống sống động và thống nhất.
Cách tiếp cận này đòi hỏi việc quản trị phải vượt qua mọi rào cản về địa giới hành chính để có cái nhìn toàn diện về dòng chảy từ thượng nguồn đến hạ nguồn. Thông qua đó, chúng ta không chỉ giải quyết hiệu quả các xung đột tiềm tàng về lợi ích giữa các địa phương và các ngành kinh tế cùng khai thác chung một nguồn tài nguyên, mà còn đảm bảo sự hài hòa trong phát triển.
Quan trọng hơn, việc quản lý thống nhất này chính là nền tảng để duy trì sự toàn vẹn của môi trường nước, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và giữ gìn giá trị của các vùng đất ngập nước quan trọng trước những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.
2. Tối ưu hóa đa mục tiêu trong sử dụng nước
Áp lực từ biến đổi khí hậu và yêu cầu tăng trưởng kinh tế ngày càng lớn, việc phân bổ nguồn nước hiện nay đòi hỏi một chiến lược đa mục tiêu khắt khe, trong đó ưu tiên hàng đầu và bất biến là đảm bảo nguồn nước sạch ổn định cho nhu cầu sinh hoạt của người dân.
Song song với mục tiêu dân sinh, bài toán cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường cần được giải quyết thông qua cơ chế điều tiết nước linh hoạt cho các ngành sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và thủy điện. Tuy nhiên, việc khai thác này phải dựa trên nguyên tắc nghiêm ngặt là không làm suy kiệt dòng chảy tối thiểu, nhằm duy trì “dòng chảy môi trường” thiết yếu. Đây chính là yếu tố then chốt giúp các dòng sông giữ vững khả năng tự làm sạch tự nhiên, bảo tồn hệ sinh thái thủy sinh và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của toàn lưu vực.
- Huy động sức mạnh từ sự tham gia của các bên liên quan
Chìa khóa để quản lý thành công tài nguyên nước hiện nay nằm ở sự tham gia thực chất của cả cộng đồng và các tổ chức xã hội. Trước hết, cần thiết lập các cơ chế tham vấn rộng rãi để khuyến khích người dân địa phương cùng các doanh nghiệp cùng tham gia đóng góp ý kiến ngay từ quá trình lập quy hoạch lưu vực
Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong công tác giám sát ô nhiễm và bảo vệ hành lang nguồn nước cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Chính sự minh bạch trong quy trình quản lý này sẽ giúp chúng ta giảm thiểu đáng kể các tranh chấp về lợi ích nước, tạo nên sự đồng thuận cao trong xã hội.
- Các nhóm giải pháp thích ứng và thực thi
Để đưa những lý thuyết quản lý vào thực tiễn, chúng ta cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp khác nhau. Đầu tiên là đẩy mạnh số hóa quản trị bằng cách xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, đồng thời sử dụng công nghệ quan trắc tự động và ảnh vệ tinh để theo dõi sát sao chất lượng nước theo thời gian thực.
Tiếp theo, việc áp dụng các công cụ kinh tế như chi trả dịch vụ môi trường rừng hay thu phí ô nhiễm sẽ tạo ra nguồn lực tài chính để tái đầu tư bảo vệ rừng đầu nguồn và cải thiện các khúc sông suy thoái. Cuối cùng, không thể thiếu các dự án phục hồi những dòng sông “chết” thông qua việc nạo vét, khơi thông dòng chảy và kiên quyết ngăn chặn các nguồn thải chưa qua xử lý đổ trực tiếp xuống lưu vực.
5. Kết luận
Quản lý lưu vực sông là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự cam kết chính trị mạnh mẽ và sự đồng thuận của toàn xã hội. Bằng cách kết hợp giữa quản trị thông minh, công nghệ hiện đại và sự tham gia tích cực của cộng đồng, chúng ta có thể chuyển hóa những thách thức về an ninh nguồn nước thành cơ hội để phát triển xanh và bền vững.
Nguồn: Tạp chí Xây Dựng và Đô Thị số 106/04.2026
