Tác giả: TS. Hán Minh Cường
Viện Trưởng – Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng AIST
Xem chi tiết tài liệu tại: PHIÊN 4.3 TS HÁN MINH CƯỜNG
1. Đặt vấn đề và Bối cảnh rủi ro tại Cao Bằng
Các đô thị miền núi như Cao Bằng đối mặt với thách thức kép: địa hình dốc (75% diện tích có độ dốc >25 độ) và cấu trúc đô thị tập trung mật độ cao tại lõi (TP. Cao Bằng đạt 690,25 người/km²) trong khi mạng lưới ngoại vi phân tán.
Theo kịch bản BĐKH 2020, xu thế gia tăng cực trị mưa tại Bắc Bộ gây áp lực cực lớn lên các lưu vực nhỏ có thời gian truyền lũ ngắn. Minh chứng thực tế cho thấy:
-
Tháng 09/2024: Mực nước các sông lớn vượt báo động III, gây thiệt hại ước tính 125 tỷ đồng.
-
Tháng 10/2025: Hoàn lưu bão số 11 gây mưa lớn (120-200mm), ảnh hưởng tới hơn 7.500 căn nhà và 5.000 ha nông nghiệp.
Thực tế này đòi hỏi một khung quản lý đô thị thông minh hỗ trợ trực tiếp quản lý rủi ro thiên tai, thay vì các ứng dụng công nghệ rời rạc.
2. Cơ sở lý thuyết và Khung chính sách
Nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận hệ thống của UNDRR về khả năng chống chịu, bao gồm năng lực chống đỡ, hấp thụ, thích nghi, chuyển đổi và phục hồi hiệu quả. Đối với đô thị miền núi, cần đặc biệt lưu ý tính phản ứng nhanh của lưu vực nhỏ và tính phụ thuộc tuyến của hạ tầng.
Khung pháp lý hỗ trợ bao gồm:
-
Nghị định 269/2025/NĐ-CP: Quy định về hệ thống dữ liệu dùng chung và API mở.
-
Quyết định 438/QĐ-TTg: Về hội tụ chống chịu và đô thị thông minh.
3. Đề xuất Khung đô thị thông minh 4 trụ cột
Tác giả đề xuất mô hình quản lý thông minh tập trung vào “Chuỗi giá trị thông minh”: Nhận biết sớm – Quyết định chính xác – Hành động nhanh – Học hỏi hiệu quả.
Trụ cột 1: Quản trị liên ngành và Kịch bản điều hành
Mục tiêu là gắn phương án ứng phó “4 tại chỗ” với luồng dữ liệu thời gian thực. Hệ thống thiết lập các ngưỡng kích hoạt rõ ràng dựa trên mực nước và lượng mưa. Khi dữ liệu vượt ngưỡng, quy trình tự động thông báo đến cơ quan chủ trì và kích hoạt hành động theo thời gian tiêu chuẩn.
Trụ cột 2: Nền tảng dữ liệu đô thị liên thông
Nền tảng này cho phép tự động chồng lớp các bản đồ GIS để trả lời tức thời các câu hỏi cốt yếu:
-
Khu vực nào đang trong vùng nguy hiểm (Hiểm họa)?
-
Ai và công trình nào bị ảnh hưởng trực tiếp (Phơi bày)?
-
Nguồn lực ứng phó (vật tư, lực lượng) nào gần nhất?
Trụ cột 3: Trung tâm điều hành (IOC) và Quan trắc IoT
Chiến lược triển khai là “ít nhưng đúng chỗ”, ưu tiên trạm mưa tại lưu vực nhỏ và camera tại nút giao xung yếu. Trung tâm IOC đóng vai trò:
-
Giám sát rủi ro theo cấu trúc lưu vực.
-
Điều phối tự động và kích hoạt kịch bản khi vượt ngưỡng.
-
Truyền thông cảnh báo đa kênh đến người dân và lực lượng chức năng.
Trụ cột 4: GIS, Bản sao số và Bộ chỉ số đánh giá
Sử dụng công nghệ Bản sao số (Digital Twin) để mô phỏng các kịch bản thiên tai, từ đó học hỏi và tối ưu hóa phương án ứng phó cho tương lai.
4. Kết luận
Việc xây dựng đô thị thông minh tại các tỉnh miền núi như Cao Bằng không chỉ là vấn đề trang bị công nghệ mà là quá trình chuyển đổi số trong quản trị rủi ro. Khung 4 trụ cột giúp tạo ra một hệ sinh thái dữ liệu liên thông, giúp chính quyền chuyển từ trạng thái ứng phó bị động sang quản trị chủ động dựa trên dữ liệu, giảm thiểu tối đa thiệt hại về người và tài sản trước các biến động cực đoan của khí hậu.
