Việt Nam đang bước vào giai đoạn đô thị hóa nhanh với sự phát triển mạnh mẽ của các đô thị đã góp phần tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư và nâng cao chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là hàng loạt thách thức về quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật, môi trường, biến đổi khí hậu và quản trị đô thị.
Bối cảnh đô thị hóa tại Việt Nam
Trong hơn hai thập kỷ qua, quá trình đô thị hóa tại Việt Nam diễn ra mạnh mẽ, kéo theo sự mở rộng nhanh chóng của hệ thống đô thị trên cả nước. Tỷ lệ dân số đô thị ngày càng tăng, nhiều đô thị mới được hình thành và các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng hay Đà Nẵng tiếp tục giữ vai trò động lực phát triển vùng.
Tính đến tháng 5/2025, cả nước có 900 đô thị, gồm 2 đô thị đặc biệt, 23 đô thị loại I, 37 đô thị loại II, 46 đô thị loại III, 96 đô thị loại IV và 696 đô thị loại V. Tỷ lệ đô thị hóa ước đạt khoảng 44,3%.
Tuy nhiên, đô thị hóa nhanh cũng đặt ra hàng loạt thách thức về quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật, môi trường, biến đổi khí hậu và quản trị đô thị.
Quy hoạch chưa theo kịp tốc độ phát triển
Trong thực tế, nhiều đô thị tại Việt Nam đang mở rộng với tốc độ rất nhanh, đặc biệt là tại các thành phố lớn và các khu vực có tốc độ công nghiệp hóa mạnh. Tuy nhiên, công tác quy hoạch đô thị ở một số nơi vẫn chưa theo kịp sự phát triển này, dẫn đến tình trạng thiếu đồng bộ giữa định hướng quy hoạch và thực tiễn triển khai, từ đó gây ra nhiều hệ lụy:
- Sử dụng đất thiếu hiệu quả, phân bổ không hợp lý giữa các chức năng
- Chồng chéo chức năng sử dụng đất giữa khu dân cư, thương mại và công nghiệp
- Thiếu quỹ đất dành cho hạ tầng kỹ thuật, giao thông và không gian công cộng
- Mất cân bằng giữa mục tiêu phát triển kinh tế với yêu cầu bảo vệ môi trường và cảnh quan đô thị.
Bên cạnh đó, việc phải điều chỉnh quy hoạch nhiều lần trong thời gian ngắn không chỉ làm tăng chi phí quản lý mà còn làm giảm tính ổn định, tính dự báo và định hướng phát triển lâu dài của đô thị.
Áp lực lên hệ thống hạ tầng
Sự gia tăng nhanh chóng về dân số đô thị, cùng với quá trình mở rộng không gian đô thị, đang tạo ra áp lực rất lớn lên toàn bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.
Thực tế hiện nay cho thấy nhiều thành phố đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM thường xuyên đối mặt với các vấn đề như:
- Ùn tắc giao thông kéo dài vào giờ cao điểm;
- Ngập úng cục bộ khi mưa lớn do hệ thống thoát nước chưa đáp ứng kịp;
- Thiếu bãi đỗ xe và không gian giao thông tĩnh;
- Quá tải tại các cơ sở giáo dục và y tế, đặc biệt ở khu vực trung tâm đô thị.
Nếu không có sự đầu tư đồng bộ, có tầm nhìn dài hạn và giải pháp quản lý hiệu quả, những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sống của người dân mà còn làm giảm sức cạnh tranh và khả năng thu hút đầu tư của đô thị.
Ô nhiễm môi trường
Quá trình đô thị hóa nhanh, cùng với sự gia tăng các hoạt động xây dựng và sản xuất, đã làm suy giảm đáng kể diện tích cây xanh, mặt nước tự nhiên và các không gian sinh thái trong đô thị.
Bên cạnh đó, việc xử lý chất thải chưa đồng bộ và ý thức bảo vệ môi trường của một bộ phận người dân và doanh nghiệp còn hạn chế cũng góp phần làm gia tăng áp lực lên hệ thống môi trường đô thị, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững lâu dài.
Biến đổi khí hậu
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu trên thế giới, đặc biệt là các khu vực ven biển và đồng bằng thấp.
Nhiều đô thị ven biển và vùng hạ lưu sông lớn đang phải đối mặt với hàng loạt rủi ro ngày càng gia tăng như:
- Nước biển dâng gây ngập lụt và xâm thực đất;
- Xâm nhập mặn ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất;
- Tần suất và cường độ bão ngày càng mạnh hơn;
- Các hiện tượng mưa cực đoan gây ngập úng đô thị;
- Tình trạng ngập lụt kéo dài tại nhiều khu vực thấp trũng.
Trong khi đó, các đô thị lớn còn phải đối mặt với hiện tượng đảo nhiệt đô thị, khiến nhiệt độ trung bình tăng cao hơn so với khu vực xung quanh, làm gia tăng nhu cầu sử dụng năng lượng và ảnh hưởng đến sức khỏe người dân.
Xem thêm: BIM là gì? Giải pháp chuyển đổi số của ngành xây dựng hiện đại
Xu hướng phát triển đô thị bền vững Việt Nam hiện nay
Trước yêu cầu phát triển mới, nhiều địa phương đang từng bước định hình mô hình đô thị theo hướng xanh, thông minh và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đẩy mạnh quy hoạch đô thị theo hướng tích hợp và bền vững
Quy hoạch tích hợp là xu hướng được ưu tiên, bảo đảm sự liên kết giữa quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh, quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng kỹ thuật nhằm sử dụng hiệu quả nguồn lực và phát triển đồng bộ. Một bản quy hoạch bền vững cần được xây dựng trên cơ sở dữ liệu khoa học, có tầm nhìn dài hạn và bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội và môi trường.
Đầu tư hạ tầng hiện đại và ứng dụng công nghệ thông minh
Sự phát triển của đô thị bền vững gắn liền với hệ thống hạ tầng đồng bộ và khả năng ứng dụng công nghệ số trong quản lý. Việc ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống thông tin địa lý (GIS) hay mô hình thông tin công trình (BIM) sẽ giúp chính quyền đưa ra các quyết định dựa trên dữ liệu, nâng cao khả năng dự báo và quản trị đô thị một cách hiệu quả hơn.
Thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng
Giảm phát thải khí nhà kính là một trong những mục tiêu trọng tâm của phát triển đô thị bền vững. Vì vậy, các địa phương cần khuyến khích đầu tư và khai thác các nguồn năng lượng sạch như điện mặt trời, điện gió, đồng thời áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong công trình xây dựng và hạ tầng kỹ thuật.
Bảo tồn không gian xanh và nâng cao chất lượng môi trường đô thị
Không gian xanh đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện vi khí hậu, giảm ô nhiễm không khí và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Do đó, các đô thị cần ưu tiên bảo vệ hệ thống cây xanh, mặt nước tự nhiên và phát triển thêm các công viên, quảng trường, vườn hoa cùng các không gian công cộng phục vụ người dân.
Có thể thấy, phát triển đô thị bền vững là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa quy hoạch khoa học, đầu tư hạ tầng hiện đại, đổi mới công nghệ … Đây sẽ là nền tảng để các đô thị Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới mục tiêu phát triển xanh, thông minh và bền vững trong tương lai.
Vai trò của khoa học và công nghệ trong phát triển đô thị bền vững
Khoa học và công nghệ đóng vai trò then chốt trong quá trình xây dựng và phát triển đô thị bền vững, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và các thách thức về môi trường, dân số và hạ tầng ngày càng gia tăng.
Hiện nay công nghệ số và chuyển đổi số trong quản lý đô thị đang trở thành xu hướng tất yếu. Các hệ thống dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) giúp chính quyền đô thị thu thập, phân tích và xử lý thông tin theo thời gian thực. Nhờ đó, việc quản lý giao thông, cấp thoát nước, chiếu sáng công cộng hay xử lý rác thải trở nên hiệu quả, chính xác và tiết kiệm chi phí hơn.
Bên cạnh đó, công nghệ trong quy hoạch và xây dựng đô thị thông minh cũng đóng vai trò quan trọng. Các phần mềm mô phỏng, hệ thống GIS (hệ thống thông tin địa lý) và công nghệ mô hình hóa 3D giúp các nhà quy hoạch dự đoán xu hướng phát triển đô thị, tối ưu hóa không gian sử dụng đất và hạn chế các tác động tiêu cực đến môi trường.
Ngoài ra, khoa học và công nghệ trong lĩnh vực môi trường và năng lượng cũng giúp thúc đẩy phát triển đô thị xanh. Việc ứng dụng năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, cùng với các giải pháp tiết kiệm năng lượng trong công trình xây dựng, giúp giảm phát thải khí nhà kính và giảm áp lực lên hệ thống năng lượng truyền thống. Đồng thời, các công nghệ xử lý nước thải, rác thải hiện đại cũng góp phần cải thiện chất lượng môi trường đô thị.
Xem thêm: Tư vấn quy hoạch đô thị: Vai trò trong phát triển kinh tế – xã hội và thu hút đầu tư
AIST – Đồng hành cùng địa phương và doanh nghiệp trong phát triển đô thị bền vững
Là đơn vị hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ xây dựng, AIST định hướng trở thành đối tác đồng hành của các địa phương, doanh nghiệp và nhà đầu tư trong quá trình phát triển đô thị theo hướng hiện đại và bền vững.
AIST cung cấp các giải pháp toàn diện từ nghiên cứu khoa học, tư vấn quy hoạch, phản biện và thẩm định dự án đến chuyển giao công nghệ, đào tạo và tổ chức hội thảo chuyên môn. Với đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và định hướng ứng dụng khoa học vào thực tiễn, AIST góp phần hỗ trợ các địa phương xây dựng những mô hình phát triển phù hợp, hiệu quả và thích ứng với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Phát triển đô thị bền vững là xu hướng tất yếu trong quá trình đô thị hóa của Việt Nam. Để giải quyết các bài toán về quy hoạch, hạ tầng, môi trường và biến đổi khí hậu, cần có sự kết hợp giữa quy hoạch khoa học, đổi mới công nghệ và quản trị hiện đại.
